ታደሰ ግዛው፦ የኢትዮጵያ የኢንዱስትሪ ዲዛይንና ዘመናዊ ቅርጻቅርጽ አቅኚ

መግቢያ

ታደሰ ግዛው (1935–?) በኢትዮጵያ ከፍተኛ ተጽዕኖ ካሳደሩ ነገር ግን በበቂ ሁኔታ ሰነድ ካልተዘጋጀላቸው አርቲስቶች መካከል አንዱ ናቸው። እርሳቸው ዲዛይነር፣ አስተማሪ፣ ቀራጭ እና የኢንዱስትሪ ዲዛይን አቅኚ ሲሆኑ፣ ባህላዊ የኢትዮጵያ የእጅ ጥበብን ከዘመናዊ አርት አቀራረብና ከተግባራዊ ዲዛይን ጋር ያገናኙ ነበር። የእርሳቸው ቅርስ እንደ የመጀመሪያው የአማርኛ መተየቢያ ማሽን ያሉ ተግባራዊ ፈጠራዎችን እንዲሁም ታይነትን፣ ቅርጽንና ማህበራዊ አስተያየትን የሚዳስሱ ረቂቅ የብረት ሥራዎችን ያካትታል።

የልጅነት ዘመንና ትምህርት

ታደሰ ግዛው በ1935 በአዲስ አበባ ተወለዱ። የሥነ-ጥበብ ሥልጠናቸውን በአዲስ አበባ ቴክኒክ ትምህርት ቤት ከጀመሩ በኋላ፣ በአሜሪካ ከፍተኛ ትምህርታቸውን ቀጠሉ። በኒውዮርክ በሚገኘው Pratt Institute እና School of Visual Arts ተምረው፣ በኢንዱስትሪ ዲዛይን፣ ቅርጻቅርጽ እና በዘመናዊ የምስል አቀራረቦች ላይ ዕውቀት አዳበሩ።

ይህ ከኢትዮጵያ ውጭ ያገኙት ትምህርት ወደ ኢትዮጵያ ሲመለሱ የኢንዱስትሪ ዲዛይንን በአገሪቱ የሥነ-ጥበብ ትምህርት ሥርዓት ውስጥ እንደ መደበኛ የትምህርት ዘርፍ ለማቋቋም ልዩ አቅም ሰጣቸው።

የሙያ ሕይወት

የትምህርት ተቋም አመራር
ወደ ኢትዮጵያ ከተመለሱ በኋላ ታደሰ ግዛው በአዲስ አበባ የሥነ-ጥበብ ትምህርት ቤት — አሁን Alle School of Fine Art and Design ተብሎ በሚጠራው — አስተማሪ ሆነው ሠሩ። ከ1957/58 ጀምሮ የኢንዱስትሪ ዲዛይን ዲፓርትመንትን መስርተው መርተዋል።

የእርሳቸው የማስተማር ዘዴ ተግባራዊ ዲዛይንን ከሥነ-ጥበባዊ አገላለጽ ጋር በማዋሃድ ላይ ያተኮረ ነበር። በዚህም ተማሪዎች ስለ ሰውነት ተስማሚነት (ergonomics)፣ ስለ ቁሳቁስ፣ እና ስለ ባህላዊ ተገቢነት በሂሳዊ መንገድ እንዲያስቡ አስተምረዋል።

የኢንዱስትሪ ዲዛይን ፈጠራዎች

በኢንዱስትሪ ዲዛይን ዘርፍ ታደሰ ግዛው ከተጠቀሱላቸው ታዋቂ ሥራዎች አንዱ የአማርኛ መተየቢያ ማሽን ነው። ይህ ፕሮጀክት ቴክኒካዊ ፈጠራን ከቋንቋዊና ባህላዊ ስሜት ጋር ያጣመረ ነበር።

በ“laboratory-studio” ተብሎ የተገለጸው የሥራ ቦታቸው ብዙ በእጅ የተሠሩ ፕሮቶታይፖችንና የሙከራ ዲዛይኖችን ያካተተ ነበር። ይህም በአገር ውስጥ ለሚገኙ ፍላጎቶች ተስማሚ የሆነ ቴክኖሎጂ ለመፍጠር ያላቸውን ቁርጠኝነት ያሳያል።

የቅርጻቅርጽ ሥራ

ከኢንዱስትሪ ዲዛይን ባሻገር ታደሰ ግዛው በብረት፣ በፕላስተር እና በተቀላቀሉ ቁሳቁሶች ሰፊ የቅርጻቅርጽ ሥራዎችን ፈጥረዋል። ሥራዎቻቸው ታይነትንና መዋቅራዊ ቅርጽን ከሚመረምሩ ረቂቅ የጂኦሜትሪ ቅርጾች እስከ ማህበራዊ ጉዳዮችን በሚዳስሱ ምሳሌያዊ ሥራዎች ድረስ ይዘልቃሉ።

ከታወቁ ሥራዎቻቸው መካከል፦

* “Development and Progress” – በአዲስ አበባ በሚገኘው የብሔራዊ ሙዚየም የሚገኝ የነሐስ ቅርጻቅርጽ።
* ረቂቅ የብረት ሥራዎች – ዘመናዊ የሥነ-ጥበብ አቀራረብንና መዋቅራዊ ቅርጽን የሚመረምሩ።
* የከሰል ሥዕሎች – በከተማ አካባቢዎች የተራቆቱ ልብስ የለበሱ ረጃጅምና ቀጭን ሰዎችን በመሳል ማህበራዊ ትችትን የሚያቀርቡ።

ኤግዚቢሽኖችና እውቅና

ታደሰ ግዛው በሙያ ሕይወታቸው በኢትዮጵያም ሆነ በዓለም አቀፍ ደረጃ በርካታ ኤግዚቢሽኖች ላይ ተሳትፈዋል።

ዋና ኤግዚቢሽኖች

* National Theater, Addis Ababa — 1971
* FESTAC 77, Lagos, Nigeria — 1977 – ሁለተኛው የዓለም ጥቁሮችና የአፍሪካ የሥነ-ጥበብና ባህል ፌስቲቫል።
* National Museum, Addis Ababa — 1987
* Addis Ababa University — 1991
* በብሔራዊ ሙዚየም ከ**ስኩንደር ቦጎሲያን፣ ግርማ ገብረ እና ዮናስ ከነአ ከመሳሰሉ አርቲስቶች ጋር በቡድን ኤግዚቢሽኖች ተሳትፈዋል።

ሽልማቶችና ማህበራት

ታደሰ ግዛው ለሥነ-ጥበብና ለዲዛይን ያበረከቱት አስተዋጽኦ በተለያዩ ብሔራዊና ዓለም አቀፍ ሽልማቶች እውቅና አግኝቷል። የEthiopian Artists Association ንቁ አባል ነበሩ፣ እንዲሁም በአዲስ አበባ ለሚገኘው ብሔራዊ ሙዚየም አማካሪ ሆነው አገልግለዋል።

የሥነ-ጥበብ ፍልስፍናና ዘይቤ

የታደሰ ግዛው ሥራዎች ለዘመናዊ አርት አቀራረብና ለማህበራዊ ተሳትፎ ያላቸውን ድርብ ቁርጠኝነት ያሳያሉ። የኢንዱስትሪ ዲዛይኖቻቸው ተግባራዊነትንና ባህላዊ ተገቢነትን በቅድሚያ ሲያስቀምጡ፣ የቅርጻቅርጽና የግራፊክ ሥራዎቻቸው በሚከተሉት መካከል ይንቀሳቀሳሉ፦

የጂኦሜትሪ ረቂቅ አርት

መዋቅራዊ ቅርጾችን፣ የሕንፃ አቀራረቦችንና ዘመናዊ የሥነ-ጥበብ ቋንቋዎችን ይመረምራል።

ማህበራዊ እውነታዊነት

የተገለሉ ሰዎችንና የከተማ ሕይወትን በሂሳዊና ካርቱን-መሰል አቀራረብ ያቀርባል።

የቁሳቁስ ሙከራ

በብረት፣ ፕላስተር፣ እንጨትና በተቀላቀሉ ቁሳቁሶች በመሥራት የቅርጽና የገጽታ ወሰኖችን ለማስፋት ሞክረዋል።

ቅርስና ተጽዕኖ

የታደሰ ግዛው በኢትዮጵያ ሥነ-ጥበብና ዲዛይን ላይ ያሳደሩት ተጽዕኖ ከግል ሥራዎቻቸው በላይ ይዘልቃል።

ተቋማዊ ቅርስ

በኢትዮጵያ የኢንዱስትሪ ዲዛይን ትምህርት መስራች እንደመሆናቸው፣ በምርት ዲዛይን፣ በሰውነት ተስማሚነት እና በምስላዊ ግንኙነት ዘርፎች ዛሬም የሚሠሩ በርካታ ዲዛይነሮችን አስተምረዋል። በ**Alle School of Fine Art and Design** የሚገኘው የኢንዱስትሪ ዲዛይን ፕሮግራም የእርሳቸው ራዕይ ማስረጃ ሆኖ ቀጥሏል።

በኪነ-ጥበብ ታሪክ ያላቸው ቦታ

የኪነ-ጥበብ ታሪክ ተመራማሪዎች ታደሰ ግዛውን በኢትዮጵያ **“Jet Age” ዘመናዊነት** ውስጥ ከቁልፍ ሰዎች አንዱ እንደሆኑ ይመለከቷቸዋል። ይህ ዘመን የኢትዮጵያ አርቲስቶች ከዓለም አቀፍ የዘመናዊ አርት እንቅስቃሴዎች ጋር በመገናኘት ልዩ የባህል ማንነታቸውን ለማስጠበቅ የሞከሩበት ወቅት ነበር።

የእርሳቸው ሥራ ዓለም አቀፍ የዲዛይን መርሆችን ከአካባቢያዊ ቁሳቁሶች፣ ፍላጎቶችና የውበት አቀራረቦች ጋር የማዋሃድ ምሳሌ ነው።

የማህደር ተገኝነት

የታደሰ ግዛው የግል ምስሎች በዲጂታል መልኩ አሁንም እጅግ ውስን ቢሆኑም፣ ሥራዎቻቸው በሚከተሉት ምንጮች ውስጥ ተመዝግበዋል፦

* የኢትዮጵያ ብሔራዊ ሙዚየም ስብስቦች
* የግል ስብስቦች፣ የዶ/ር ደስታ መጉ ስብስብን ጨምሮ
* እንደ የሴንት አንድሪውስ ዩኒቨርሲቲ የ“Art and Design in Jet Age Ethiopia” የንግግር ተከታታይ ያሉ የአካዳሚክ ጥናቶች
* ከ1970ዎቹ እስከ 1990ዎቹ የተዘጋጁ የኤግዚቢሽን ካታሎጎች፣ አብዛኛዎቹ እስካሁን በዲጂታል መልኩ ያልተመዘገቡ

መደምደሚያ

የታደሰ ግዛው የሙያ ሕይወት በድህረ-ቅኝ ግዛት ኢትዮጵያ ውስጥ የአርቲስት-ዲዛይነር ሚና ምን ያህል ሁለገብ ሊሆን እንደሚችል ያሳያል። ተግባራዊ ኢንዱስትሪ ዲዛይንን፣ የቅርጻቅርጽ ሙከራንና የትምህርት አመራርን በአንድ ላይ ያጣመሩ ባለሙያ ነበሩ።

ምንም እንኳን የግል ማህደራቸው አሁንም በጥልቀት ሊጠና ቢገባውም፣ በኢትዮጵያ ዘመናዊ ኪነ-ጥበብ፣ በዲዛይን ትምህርት እና በቅርጻቅርጽ ታሪክ ያበረከቱት አስተዋጽኦ ታደሰ ግዛውን ከመሠረታዊ የኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ ታሪክ ሰዎች መካከል እንዲመደቡ ያደርጋል።

ማጣቀሻዎችና ተጨማሪ ጥናት

* መጽሔቶችና ህትመቶች:Revue Noir— የሕይወት ታሪክ ምንጭ
* የአካዳሚክ ጥናት:Art and Design in Jet Age Ethiopia— University of St. Andrews
* የዜና ማህደሮች:Capital Ethiopia, “A Testament to Time” (2020)
* የኤግዚቢሽን መዝገቦች:National Museum, Addis Ababa; FESTAC 77 archives
* ተቋማዊ እውቂያዎች: Alle School of Fine Art and Design, Addis Ababa University; National Museum of Ethiopia