የጥበብ ማህበራዊ ውል

፩. መግቢያ፦ ጥበብ ከተቋማት ውጭ አይኖርም

ጥበብን ብዙ ጊዜ ከሰዓሊው የግል ፈጠራ ጋር ብቻ እናያያዛለን። ሥዕል፣ ቅርጽ፣ ስዕላዊ ሥራ፣ ፎቶግራፍ ወይም ሌላ የፈጠራ ሥራ የግለሰብ አስተሳሰብና ስሜት መግለጫ እንደሆነ ይታያል።

ነገር ግን አንድ የጥበብ ሥራ ከሰዓሊው የፈጠራ ቦታ ወጥቶ ለህዝብ ሲቀርብ የሚጀምረው ሂደት የግል ፈጠራን ብቻ አይመለከትም።

ማን ያሳየዋል?
የት ይታያል?
ማን ይመርጠዋል?
ማን ይገልጸዋል?
ማን ይመዘግበዋል?
ማን ይመዘነዋል?
ማን ይገዛዋል?
እና በመጨረሻም፣ ማን የታሪክ አካል እንዲሆን ይወስናል?

እነዚህ ጥያቄዎች ጥበብ ከተቋማትና ከሥልጣን ጋር ያለውን ግንኙነት ያሳያሉ።

ስለዚህ የጥበብ ውይይት ስለ ሥራው ውበት ብቻ ሳይሆን፣ ሥራው የሚኖርበትን ማህበራዊና ተቋማዊ አውድ መጠየቅም አለበት።

፪. ከሩሶ የማህበራዊ ውል ሐሳብ ወደ “የጥበብ ማህበራዊ ውል”

ዣን-ዣክ ሩሶ በ“የማህበራዊ ውል” ሥራው ግለሰብ፣ ማህበረሰብና ሥልጣን በምን መሠረት እንደሚገናኙ ይጠይቃል።

ለሩሶ የፖለቲካ ሥርዓት ሕጋዊነት በሕዝብ ፈቃድና በጋራ ጥቅም ግንኙነት ውስጥ ይመሠረታል።

ይህን ሐሳብ ወደ ጥበብ ዘርፍ ስናመጣ አንድ አስፈላጊ ጥያቄ ይነሳል፦

በጥበብ ዓለም ውስጥ የሥልጣን ምንጭ ማን ነው?

ሰዓሊው?
ተመልካቹ?
የጥበብ አዘጋጁ?
የጥበብ ማሳያ ተቋሙ?
ሙዚየሙ?
የመንግሥት ተቋማት?
የግል ሰብሳቢዎች?
ወይስ እነዚህ ሁሉ በተወሰነ የሥልጣን አወቃቀር ውስጥ የሚገናኙ አካላት ናቸው?

ከዚህ አንጻር “የጥበብ ማህበራዊ ውል” ማለት ሰዓሊዎች፣ ተቋማት፣ ተመልካቾች፣ ተመራማሪዎች፣ ሰብሳቢዎችና የባህል ተዋናዮች በጥበብ ሥነ-ምህዳር ውስጥ ያላቸውን መብት፣ ሀላፊነትና የጋራ ግዴታ እንደገና መግለጽ ማለት ነው።

፫. ተቋም እንደ ሥልጣን

የጥበብ ተቋም ገለልተኛ መድረክ ብቻ አይደለም። ማን እንደሚታይ፣ ማን እንደሚሰማ፣ ማን እንደሚመዘገብ እና ማን እንደሚታሰብ ላይ ተቋማት ተጽእኖ አላቸው።

አንድ ሙዚየም አንድን ሥራ ሲያስገባ፣ አንድ የጥበብ ማሳያ ተቋም ሰዓሊ ሲመርጥ፣ አንድ የጥበብ አዘጋጅ ማሳያ ሲያዘጋጅ ወይም አንድ ጽሑፍ የጥበብ ታሪክን ሲያቀርብ፣ የተወሰነ የባህል እውቀትና የሥልጣን ቅርጽ እየፈጠረ ነው።

ስለዚህ የተቋም ጥያቄ ብቻ ሳይሆን፣ የተቋም ተጠያቂነትም ዋና ጉዳይ ነው።

፬. ውክልና ወይስ ራስን መወከል?

በጥበብ ዘርፍ ውስጥ “ሰዓሊዎችን እንወክላለን” የሚለው አባባል ብዙ ጊዜ ይሰማል።

ይህ በራሱ አዎንታዊ ተግባር ሊሆን ቢችልም፣ የውክልና ግንኙነት አንድ አደጋ አለው።

ሰዓሊው ራሱ የሚናገርበት ቦታ የት ነው?

የተቋሙ ግብ ሰዓሊውን መወከል ብቻ ሳይሆን፣ ሰዓሊው ራሱን መወከል እንዲችል አቅም መፍጠር ነው።

ይህ ማለት ሰዓሊው የራሱን ሥራ ማስረዳት፣ የራሱን ማህደር መገንባት፣ የራሱን የጥበብ ታሪክ መመዝገብ፣ ከተመራማሪዎችና ተቋማት ጋር በእኩልነት መወያየት እና በራሱ የፈጠራ ሂደት ላይ የሚወስነውን ሥልጣን ማሳደግ ማለት ነው።

፭. የጥበብ በሮች፦ መክፈት ወይስ አዲስ ጠባቂዎች መሆን?

የጥበብ ዓለም በሮች አሉት።

አንዳንድ በሮች የማሳያ ቦታዎች ናቸው።
አንዳንዶቹ የገበያ ቦታዎች ናቸው።
አንዳንዶቹ የእውቀት ተቋማት ናቸው።
ሌሎቹ ደግሞ የባህል እውቅና በሮች ናቸው።

የጥበብ ተቋም አዲስ መድረክ ሲፈጥር አንድ አስፈላጊ ጥያቄ ራሱን መጠየቅ አለበት፦

“በሮችን እየከፈትን ነው ወይስ አዲስ ጠባቂዎች እየሆንን ነው?”

ይህ ጥያቄ ለየሰፈርሰውም ይሠራል።

አንድ አዲስ ተቋም የቆዩ የሥልጣን አወቃቀሮችን ለመተቸት ሲመጣ ራሱ አዲስ የሥልጣን ማዕከል እንዳይሆን የራሱን ሥራ በተደጋጋሚ መመርመር አለበት።

፮. ምርምርና ማህደር፦ የባህል ፍትሕ

የጥበብ ታሪክ የሚጻፈው በተመዘገበው ብቻ ነው።

ሥራዎች ካልተመዘገቡ፣ የሰዓሊዎች ታሪኮች ካልተጠበቁ፣ የጥበብ ማሳያዎች ካልተመዘገቡ፣ የሥራ ዝርዝር መጻሕፍት ካልተዘጋጁ እና የምርምር ሰነዶች ካልተፈጠሩ፣ አንድ የጥበብ ትውልድ ከታሪክ ሊጠፋ ይችላል።

ስለዚህ ማህደር መገንባት የቴክኒክ ሥራ ብቻ አይደለም። የባህል ፍትሕ ጉዳይ ነው።

ማን እንደነበረ ማስታወስ፣ ምን እንደፈጠረ መመዝገብ፣ የሥራውን አውድ ማስቀመጥ እና ለቀጣዩ ትውልድ እውቀት ማስተላለፍ የተቋማት ትልቅ ሀላፊነት ነው።

፯. የኢትዮጵያ የዘመኑ ጥበብ አውድ

በኢትዮጵያ የዘመኑ ጥበብ አውድ ውስጥ የሚነሳው ጥያቄ የጥበብ ሥራ መፍጠር ብቻ አይደለም።

የኢትዮጵያን የዘመኑ ጥበብ ትረካ ማን ይገነባዋል?

ይህ ጥያቄ ስለ ውክልና፣ ስለ ምርምር፣ ስለ ተቋማት፣ ስለ ሙዚየሞች፣ ስለ ማህደሮች እና ስለ ሰዓሊዎች ተሳትፎ ነው።

የኢትዮጵያ ጥበብ በውጭ ተቋማት የሚገለጽ ብቻ ሳይሆን፣ በኢትዮጵያ ውስጥ በሚገኙ ሰዓሊዎች፣ ተመራማሪዎች፣ የጥበብ አዘጋጆች፣ ተቋማትና ማህበረሰቦች የሚመረመር፣ የሚመዘገብ እና የሚተረጎም የራሱ የእውቀት መዋቅር ሊኖረው ይገባል።

፰. የተቋማት ራስ-ትችት

አንድ ተቋም ሌሎችን ሲተች ራሱንም መተቸት አለበት።

ይህ ለየሰፈርሰው በተለይ አስፈላጊ መርህ ነው።

ሥልጣንን ለመቃወም የተመሠረተ ተቋም ራሱ አዲስ የሥልጣን ማዕከል እንዳይሆን።

ስለዚህ የተቋም ተጠያቂነት ማለት፦

የምርጫ መስፈርቶችን ግልጽ ማድረግ፤
የጥበብ ማዘጋጀት ውሳኔዎችን ማስረዳት፤
የጥቅም ግጭትን መከላከል፤
የሰዓሊዎችን ድምፅ ማክበር፤
የሥራዎችን ትክክለኛ መረጃ መጠበቅ፤
ምርምርን ማበረታታት፤
የተቋሙን ውሳኔዎች ለሕዝብ ማብራራት፤
ራስን በተደጋጋሚ መገምገም

ማለት ነው።

፱. የጥበብ ማህበራዊ ውል መርሆዎች
፩. ተደራሽነት

የጥበብ እውቀትና መድረክ ለብዙ ሰዎች ተደራሽ መሆን አለበት።

፪. ግልጽነት

የምርጫ፣ የማሳያ፣ የህትመትና የተቋማዊ ውሳኔ ሂደቶች ግልጽ መሆን አለባቸው።

፫. ተሳትፎ

ሰዓሊዎች የተቋማት ተጠቃሚዎች ብቻ ሳይሆኑ የውሳኔ ሂደቱ አካል መሆን አለባቸው።

፬. እውቅና

የሰዓሊዎች፣ የተመራማሪዎች፣ የጥበብ አዘጋጆችና የባህል ሠራተኞች አስተዋጽኦ በትክክል መመዝገብ አለበት።

፭. ማህደር

የጥበብ ታሪክ ለቀጣዩ ትውልድ እንዲተላለፍ ማህደር መገንባት አለበት።

፮. ተጠያቂነት

ተቋማት ለሚያደርጉት ውሳኔና ለሚፈጥሩት የባህል ተጽእኖ ተጠያቂ መሆን አለባቸው።

፯. ራስ-አቅም

ተቋማት ሰዓሊዎችን በእነሱ ምትክ ለዘላለም ከመናገር ይልቅ ራሳቸውን እንዲወክሉ አቅም ሊፈጥሩ ይገባል።

፰. ዘላቂነት

የጥበብ ሥነ-ምህዳር በአንድ ማሳያ ወይም በአንድ ፕሮጀክት ላይ ብቻ ሳይመሠረት ዘላቂ መዋቅር ሊኖረው ይገባል።

፲. የሰፈርሰው፦ ከመድረክ ወደ የእውቀት ሥነ-ምህዳር

የሰፈርሰው የጥበብ ኔትወርክ መድረክ ራሱን እንደ አንድ የማሳያ መድረክ ብቻ ሳይሆን፣ የጥበብ እውቀት፣ ምርምር፣ ማህደር፣ ትምህርት፣ ትብብርና ሙያዊ እድገት የሚገናኙበት ሥነ-ምህዳር ለመገንባት ይችላል።

ይህ ሥነ-ምህዳር ሰዓሊዎችን፣ የጥበብ አዘጋጆችን፣ ተመራማሪዎችን፣ ተቋማትን፣ ዩኒቨርሲቲዎችን፣ ሙዚየሞችን፣ ሰብሳቢዎችንና ማህበረሰቦችን በእውቀትና በትብብር ሊያገናኝ ይችላል።

የየሰፈርሰው የጥበብ ኔትወርክ መጽሔት ደግሞ የዚህ ሥነ-ምህዳር የእውቀት መዝገብ ሊሆን ይችላል።

መጽሔቱ የሰዓሊዎችን ሥራ ብቻ ሳይሆን፣ ስለ ጥበብ የሚነሱ ጥያቄዎችን፣ የጥበብ ታሪክን፣ የጥበብ ማዘጋጀት ልምምድን፣ ተቋማዊ አወቃቀርን፣ የጥበብ ኢኮኖሚን፣ ምርምርንና ማህደርን መመርመር ይችላል።

፲፩. ከውክልና ወደ አቅም ግንባታ

የጥበብ ተቋማት ሊጠይቁት የሚገባው ጥያቄ፦

“ለሰዓሊው ምን እያደረግን ነው?” ብቻ አይደለም።

“ሰዓሊው ራሱን በራሱ እንዲገነባ ምን ዓይነት አቅም እየፈጠርን ነው?” የሚለውም መሆን አለበት።

ይህ ለዘላቂ የጥበብ ሥነ-ምህዳር መሠረታዊ ነው።

ሰዓሊው የራሱን ታሪክ መጻፍ አለበት።
ሥራውን መመዝገብ አለበት።
የራሱን ማህደር መገንባት አለበት።
የራሱን ድምፅ ማሳደግ አለበት።
ከሌሎች ጋር መገናኘት አለበት።
እና በራሱ የጥበብ ጉዞ ላይ ውሳኔ ማድረግ አለበት።

ተቋሙ የሚሰጠው ዋና አገልግሎት ይህን አቅም ለመፍጠር የሚያስችል መዋቅር መሆን አለበት።

፲፪. መደምደሚያ፦ ጥበብ የወደፊታችን ግንባታ

የጥበብ ማህበራዊ ውል የጥበብ ዓለምን ከአንድ የፈጠራ ሥራ ወደ ሰፊ ማህበራዊ ሂደት ይመለከታል።

ጥበብ ምስል ብቻ አይደለም።
ትውስታ ነው።
ማህደር ነው።
ጥያቄ ነው።
ትችት ነው።
እውቀት ነው።
ውይይት ነው።
እና የወደፊት ምስል መገንቢያ ነው።

ስለዚህ የጥበብ ተቋም ሥራው በሥዕል ግድግዳ ላይ ሥራ ማስቀመጥ ብቻ አይደለም።

የእውቀት መዋቅር መገንባት፣ የባህል ማህደር መፍጠር፣ የሰዓሊዎችን አቅም ማሳደግ እና ለቀጣዩ ትውልድ የሚተላለፍ የጥበብ ትረካ መገንባት ነው።

የየሰፈርሰው ዋና ጥያቄም ይህ ነው፦

ማን የኢትዮጵያን የጥበብ ታሪክ ይጽፋል?

መልሱ በአንድ ተቋም ወይም በአንድ ሰው እጅ ብቻ መሆን የለበትም።

የጥበብ ታሪክ በሰዓሊዎች፣ በተመራማሪዎች፣ በጥበብ አዘጋጆች፣ በተቋማትና በማህበረሰብ በጋራ መገንባት ይገባዋል።

ይህ የጥበብ ማህበራዊ ውል መነሻ ነው።

የየሰፈርሰው የጥበብ መርህ

መርምር።
ተገናኝ።
ተማር።
አሳትም።
ፍጠር።
ተሻል።

ጥበብ የወደፊታችን ግንባታ ነው።
ማጣቀሻዎች

ዣን-ዣክ ሩሶ። የማህበራዊ ውል። ፲፯፻፷፪።

ዣን-ዣክ ሩሶ። በሰዎች መካከል ያለው እኩልነት መነሻና መሠረት። ፲፯፻፶፭።

ፒየር ቡርዲዩ። የባህል ምርት መስክ፦ ስለ ጥበብና ሥነ-ጽሑፍ ጽሑፎች። ፲፱፻፺፫።

ሚሼል ፉኮ። የእውቀት አርኪዮሎጂ። ፲፱፻፸፪።

ሚሼል ፉኮ። ሥልጣንና እውቀት፦ የተመረጡ ቃለ-መጠይቆችና ጽሑፎች፣ ፲፱፻፸፪–፲፱፻፸፯። ፲፱፻፹።

የህትመት መረጃ

የሰፈርሰው የጥበብ ኔትወርክ መጽሔት

የጥበብ ሂስ · ምርምር · ማህደር · ባህል · ዘመኑ ጥበብ

© የሰፈርሰው የጥበብ ኔትወርክ

Gallery